715 م « 64 » وقفهء مهمّى به وجود آمد كه به‌وسيلهء آن دورترين مراكز پاسدارى ايرانيت در شمال شرقى از لحاظ سياسى به قلمرو خلفاء منضم شد و از اين طريق مستقيما در ارتباط با كل ايران قرار گرفت . به زودى خوارزم « 65 » كه بيشتر به‌طرف شمال گسترش يافته بود - و حكامش حقيقتا با قدرت مركزى روابط حسنه‌اى نداشتند « 66 » - و ماوراءالنهر تا فرغانه و نيز طخارستان فتح شد ؛ شمال افغانستان امروزى با ختلان ، گوزگان [ جوزجان ] و ترمذ ( به‌ويژه ناحيهء بلخ ) به تصرّف درآمد . « 67 » در گوزگان تا سال 72 - 371 ه / 982 م « شاهى » به نام مرزبان در اردوگاهى خارج از شهر جهوذان [ جهودان ] استقرار داشت . « 68 » بااينكه امپراتورى چين پس از انقراض امپراتورى تركستان غربى ( از سال 8 - 127 ه / 745 م ) سپاه خود را تا چاچ ( تاشكند ) ، فرغانه ، سمرقند و بخارا پيش رانده بود ، « 69 » امّا در سال 34 - 133 ه / 751 م در اثر نبردى پنج‌روزه در نزديكى جمبول امروزى ( قبلا اولياآته ) در طراز ( تلس ) « 70 » به عقب رانده شد . سلسلهء تانگ ، سغد را به اعراب تسليم كرد . « 71 » ( جزئيات نبردهاى بين اعراب و تبتىها در اواخر قرن دوّم هجرى قمرى / هشتم ميلادى روشن نيست ) . « 72 » بدين گونه مرز بين ايران - ماوراءالنهر و تركستان تا سقوط دولت سامانيان ، 393 - 389 ه / 1003 - 999 م ، مشخص شد . در دشتها تا سيردريا [ سيحون ] ، مرز

--> ( 64 ) . رجوع كنيد به مبحث « فتح ماوراءالنهر و خوارزم و گرگان » جلد اول كتاب حاضر . ( 65 ) . بيهقى : تاريخ ( بيهقى ) ، ص 78 ( سال 421 ه / 1030 م ) . - و Barthold , Turk . 144 - 155 ( 66 ) . رجوع كنيد به : ابن فضلان : سفرنامه ( به عربى ) ، ص 6 و ص XXII ( سال 932 ) . ( 67 ) . حمزه اصفهانى : تاريخ سنى ملوك الارض و الانبياء ، ص 149 . ( 68 ) . حدود العالم ، ص 107 ( در اينجا 108 - 106 ، شمارهء 65 - 46 ، فهرستى از شهرهاى متعلق به آن ) . - دربارهء جغرافياى تاريخى ماوراءالنهر به طور كلى رجوع كنيد به . Barthold , Turk , 64 - 179 ( 69 ) . رجوع كنيد به : Franke II , 394 f . - Spuler , Mittelasien , S . 335 . ( 70 ) . رجوع كنيد به مبحث « سيادت بلاواسطهء عباسيان » جلد اول كتاب حاضر . ( 71 ) . Franke , II 444 , III 392 . . ( 72 ) . Franke , II 483 , 494 ; III 411 . .